भारताचे सरन्यायाधीश: MPSC साठी संपूर्ण अभ्यास नोट्स
Chief Justice of India (CJI): नियुक्ती, पात्रता, कार्यकाळ, अधिकार, महत्त्वाचे घटनात्मक अनुच्छेद आणि सराव प्रश्न एका लेखात.
सध्याचे भारताचे सरन्यायाधीश कोण आहेत?
३० सप्टेंबर २०२६ रोजी न्यायमूर्ती सूर्यकांत हे भारताचे सरन्यायाधीश आहेत. त्यांनी २४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी पदाची शपथ घेतली. सर्वोच्च न्यायालयाच्या माहितीनुसार त्यांची नियोजित निवृत्ती ९ फेब्रुवारी २०२७ रोजी आहे.
चालू घडामोडीतील नाव परीक्षेपूर्वी तपासा. अधिकृत स्रोत: Supreme Court of India.
भारताचे सरन्यायाधीश म्हणजे काय?
भारताचे सरन्यायाधीश, म्हणजेच Chief Justice of India (CJI), हे सर्वोच्च न्यायालयाचे प्रमुख असतात. ते न्यायाधीश म्हणून प्रकरणांची सुनावणी करतात आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या प्रशासकीय कामकाजात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
सरन्यायाधीशांची नियुक्ती कशी होते?
भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद १२४ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांच्या नियुक्तीशी संबंधित तरतुदी आहेत. भारताचे राष्ट्रपती सरन्यायाधीशांची नियुक्ती करतात.
प्रचलित प्रक्रियेत सर्वोच्च न्यायालयातील सर्वात ज्येष्ठ न्यायाधीशांच्या नावाचा सरन्यायाधीशपदासाठी विचार केला जातो. मात्र ज्येष्ठतेचा विचार आणि नियुक्ती करणारे प्राधिकारी हे वेगळे मुद्दे आहेत.
पात्रता, शपथ आणि कार्यकाळ
सर्वोच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश होण्यासाठी व्यक्ती भारतीय नागरिक असावी. त्यासोबत खालीलपैकी एक पात्रता आवश्यक आहे:
- उच्च न्यायालयात किंवा सलग दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयांत किमान पाच वर्षे न्यायाधीश म्हणून काम केलेले असावे; किंवा
- उच्च न्यायालयात किंवा सलग दोन किंवा अधिक उच्च न्यायालयांत किमान दहा वर्षे वकील म्हणून काम केलेले असावे; किंवा
- राष्ट्रपतींच्या मते ती व्यक्ती प्रख्यात कायदेपंडित असावी.
सरन्यायाधीशांना राष्ट्रपती किंवा राष्ट्रपतींनी नियुक्त केलेली व्यक्ती शपथ देते. सर्वोच्च न्यायालयीन न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६५ वर्षे आहे. सरन्यायाधीशपदासाठी स्वतंत्र निश्चित वर्षांचा कार्यकाळ नाही.
सिद्ध झालेले गैरवर्तन किंवा असमर्थता या कारणांवर, संविधानातील विशेष संसदीय प्रक्रियेनंतर राष्ट्रपती न्यायाधीशाला पदावरून हटवू शकतात.
सरन्यायाधीशांची प्रमुख कामे
- सर्वोच्च न्यायालयातील खंडपीठांची रचना आणि प्रकरणांचे वाटप करणे.
- महत्त्वाच्या घटनात्मक प्रकरणांसाठी खंडपीठ स्थापन करण्यात भूमिका बजावणे.
- न्यायाधीश म्हणून प्रकरणांच्या सुनावणीत सहभागी होणे.
- न्यायालयाच्या प्रशासकीय कामकाजाचे नेतृत्व करणे.
- न्यायाधीशांच्या नियुक्तीच्या प्रचलित प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका पार पाडणे.
MPSC साठी महत्त्वाचे घटनात्मक अनुच्छेद
| अनुच्छेद | अभ्यासासाठी महत्त्वाचा विषय |
|---|---|
| १२४ | सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना, रचना आणि न्यायाधीशांची नियुक्ती |
| १२६ | कार्यवाहक सरन्यायाधीश |
| १२७ | तदर्थ न्यायाधीश |
| १२८ | निवृत्त न्यायाधीशांची उपस्थिती |
| १२९ | सर्वोच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय |
| १३१ | सर्वोच्च न्यायालयाचे मूळ अधिकारक्षेत्र |
| १३६ | विशेष अनुमतीने अपील |
| १४१ | सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेला कायदा भारतातील सर्व न्यायालयांवर बंधनकारक |
| १४३ | राष्ट्रपतींकडून सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला मागणे |
अधिकृत संदर्भ: भारतीय संविधानाची इंग्रजी-मराठी आवृत्ती.
सरन्यायाधीश आणि उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायमूर्ती: फरक
| मुद्दा | भारताचे सरन्यायाधीश | उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायमूर्ती |
|---|---|---|
| न्यायालय | सर्वोच्च न्यायालय | संबंधित उच्च न्यायालय |
| निवृत्तीचे वय | ६५ वर्षे | ६२ वर्षे |
| प्रमुख अनुच्छेद | १२४ | २१७ |
भारताचे पहिले सरन्यायाधीश कोण होते?
न्यायमूर्ती हरिलाल जे. कानिया हे भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे पहिले सरन्यायाधीश होते. MPSC मधील सामान्यज्ञान आणि राज्यव्यवस्था विषयासाठी हे महत्त्वाचे तथ्य आहे.
स्रोत: सर्वोच्च न्यायालयाचा इतिहास.
MPSC सरावासाठी १० MCQ प्रश्न
अ) पंतप्रधान ब) राष्ट्रपती क) राज्यपाल ड) लोकसभाध्यक्ष
उत्तर: ब) राष्ट्रपती
अ) ६० ब) ६२ क) ६५ ड) ७० वर्षे
उत्तर: क) ६५ वर्षे
अ) १२४ ब) १२६ क) १३१ ड) १४३
उत्तर: ब) अनुच्छेद १२६
अ) एम. पतंजली शास्त्री ब) हरिलाल जे. कानिया क) पी. एन. भगवती ड) एम. एच. कानिया
उत्तर: ब) हरिलाल जे. कानिया
अ) १२९ ब) १३१ क) १४१ ड) १४३
उत्तर: ड) अनुच्छेद १४३
अ) ६० ब) ६२ क) ६५ ड) ६८ वर्षे
उत्तर: ब) ६२ वर्षे
अ) १२६ ब) १२९ क) १३६ ड) १४१
उत्तर: ब) अनुच्छेद १२९
अ) १३१ ब) १३६ क) १४१ ड) १४३
उत्तर: क) अनुच्छेद १४१
अ) ५ ब) ७ क) १० ड) १५ वर्षे
उत्तर: क) १० वर्षे
अ) डी. वाय. चंद्रचूड ब) बी. आर. गवई क) सूर्यकांत ड) विक्रम नाथ
उत्तर: क) न्यायमूर्ती सूर्यकांत
Frequently Asked Questions — FAQ
Who is the Chief Justice of India in 2026?
३० सप्टेंबर २०२६ रोजी न्यायमूर्ती सूर्यकांत हे भारताचे सरन्यायाधीश आहेत.
What is the retirement age of the Chief Justice of India?
सर्वोच्च न्यायालयीन न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय ६५ वर्षे आहे.
Which Article deals with Supreme Court judges?
सर्वोच्च न्यायालयाची रचना आणि न्यायाधीशांच्या नियुक्तीशी संबंधित प्रमुख तरतुदी अनुच्छेद १२४ मध्ये आहेत.
Who was the first Chief Justice of India?
न्यायमूर्ती हरिलाल जे. कानिया हे सर्वोच्च न्यायालयाचे पहिले सरन्यायाधीश होते.
एका मिनिटात उजळणी
- सध्याचे सरन्यायाधीश: न्यायमूर्ती सूर्यकांत — ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी.
- नियुक्ती: राष्ट्रपतींकडून.
- सर्वोच्च न्यायालयीन न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय: ६५ वर्षे.
- उच्च न्यायालयीन न्यायाधीशांचे निवृत्तीचे वय: ६२ वर्षे.
- कार्यवाहक सरन्यायाधीश: अनुच्छेद १२६.
- पहिले सरन्यायाधीश: हरिलाल जे. कानिया.
