INFOSRUSHTI • आपल्या गावाचा वारसा
श्री बालाजी देवाडा
उंडणगाव
वाड्यासारखी वास्तू, वैशाखातील पालखी,
पिढ्यान्‌पिढ्यांची सेवा आणि
“बालासाहेब” या हाकेतला जिव्हाळा—
गावाच्या आठवणींमध्ये जपलेला भक्तीचा वारसा.
उंडणगाव • ता. सिल्लोड • जि. छत्रपती संभाजीनगर
काही देवस्थाने ही केवळ दर्शनाची ठिकाणे नसतात.
ती गावाच्या आठवणी, कलाविष्कार आणि एकत्र
येण्याच्या परंपरा जपतात. उंडणगावचा
श्री बालाजी देवाडा गावकऱ्यांसाठी
अशाच जिव्हाळ्याचा आहे.
पालखीच्या स्वागतासाठी सजणारी अंगणे,
भजन-कीर्तनाचे स्वर, अन्नदानाची सेवा
आणि पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे आलेल्या जबाबदाऱ्या—
या सगळ्यांतून देवाड्याची ओळख घडत आली आहे.
या नोंदीविषयी:
येथे दिलेला इतिहास आणि परंपरांचे वर्णन
स्थानिक पातळीवर सांगितल्या जाणाऱ्या माहितीवर
आधारित आहे. स्थापनेचे अचूक वर्ष, ऐतिहासिक
तपशील आणि बदलणारी उत्सवमाहिती यांची
देवस्थानाच्या नोंदींशी पडताळणी करणे उपयुक्त ठरेल.
मंदिराला “देवाडा” का म्हणतात?
स्थानिक कथनानुसार, पूर्वी मंदिराची रचना
मोठ्या पारंपरिक वाड्यासारखी होती.
धाब्याची माडी, प्रशस्त चौक आणि उंच ओटे
ही त्या वास्तूची वैशिष्ट्ये सांगितली जातात.
“देवाचा वाडा” या अर्थाने गावकरी या जागेला
“देवाडा” म्हणू लागले,
अशी या नावामागची स्थानिक समजूत आहे.
जीर्णोद्धारामुळे वास्तूत बदल झाले असले
तरी जुन्या रचनेच्या आठवणी गावाच्या
कथनांमध्ये आजही जिवंत आहेत.
तिरुपतीहून मूर्ती आणल्याची स्थानिक परंपरा
गावातील ज्येष्ठांच्या सांगण्यानुसार,
सुमारे चारशे वर्षांपूर्वी गावातील पाटील
समाजाने तिरुपतीहून श्री लक्ष्मी वेंकटेशांच्या
मूर्ती घोड्यावरून उंडणगावात आणल्या.
ही कथा देवस्थानाशी जोडलेला मौखिक इतिहास
म्हणून सांगितली जाते; तिची स्वतंत्र
दस्तऐवजी पडताळणी येथे दिलेली नाही.
गाभाऱ्यातील श्री लक्ष्मी वेंकटेश
उपलब्ध स्थानिक माहितीनुसार गाभाऱ्यात
श्री लक्ष्मी वेंकटेश आणि पद्मावती देवीच्या
तांब्याच्या मूर्ती आहेत. याशिवाय पितळी
देवतांच्या मूर्तींचाही उल्लेख केला जातो.
दर्शन, पूजा आणि शृंगार यांमधून
भक्तांचा देवस्थानाशी असलेला जिव्हाळा व्यक्त होतो.
श्रींच्या शृंगारासाठी पारंपरिक सोने-चांदीचे
अलंकार आणि हिरे-माणिकांनी जडवलेल्या हाराचा
उल्लेख स्थानिक कथनात येतो. अलंकारांच्या
जतनाची जबाबदारी परंपरेने व्यवहारे कुटुंबाकडे
असल्याचे सांगितले जाते.
इथले बालाजी म्हणजे “बालासाहेब”
उंडणगावात भक्त श्री बालाजींना प्रेमाने
“बालासाहेब” म्हणतात. देवाला घरातील
सदस्याप्रमाणे आपुलकीने संबोधण्याचा
भाव या नावात जाणवतो.
लक्ष्मी रमण गोविंदा…
बालासाहेब की जय!
पुजारी परंपरा
स्थानिक माहितीनुसार, स्वातंत्र्यसैनिक
कै. श्री सदाशिव मोदी—“मोदी बाबा”
यांनी अनेक वर्षे देवाड्याची भक्तिभावाने
सेवा केली. त्यांचा सेवावारसा त्यांचे
चिरंजीव श्री वैभव मोदी
पुढे चालवत आहेत.
पूजा आणि उत्सवातील सेवा ही केवळ विधींपुरती
मर्यादित नसते. देवस्थानाची देखभाल,
परंपरांचे स्मरण आणि भाविकांशी जोडलेली
आपुलकी यांतूनही ती पुढे जात राहते.
पंधरा दिवसांचा श्री बालाजी उत्सव
स्थानिक उत्सवपरंपरेनुसार
वैशाख वद्य नवमीपासून
श्री बालाजी उत्सव सुरू होतो आणि
सुमारे पंधरा दिवस विविध धार्मिक
कार्यक्रम व सेवा चालतात.
ध्वजारोहण आणि मंडप उभारणी
उत्सवाच्या प्रारंभी ध्वजारोहण आणि
मंडप उभारणी केली जाते. ध्वजासाठीची
दोरी, झेंडा आणि गोंडा यांचे मान
वंशपरंपरेने ठरलेले असल्याचे सांगितले जाते.
पालखीने देव भक्तांच्या भेटीला
रात्री श्रींची पालखी गावातून फिरते.
घरांसमोर सडा, रांगोळी आणि औक्षणाने
स्वागत केले जाते. अंगणातील सजावट
आणि पालखीच्या स्वागताची तयारी
या सोहळ्याला घराघरांशी जोडते.
भक्त कानगी अर्पण करतात आणि
प्रसादरूपाने नारळ स्वीकारतात,
अशी स्थानिक पद्धत सांगितली जाते.
भक्तांना सहज दर्शन
उत्सवकाळात श्रींना पंधरा दिवस
गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वाराशी विराजमान
करण्याची परंपरा सांगितली जाते.
अधिकाधिक भक्तांना सहज दर्शन व्हावे,
असा भाव या प्रथेशी जोडला जातो.
पारायण, अभिषेक आणि कीर्तन
उत्सवातील कार्यक्रमांमध्ये विष्णुसहस्रनाम,
लघुरुद्र अभिषेक, पुराणवाचन, भजन आणि
कीर्तन यांचा समावेश असल्याचे
स्थानिक वर्णनात नमूद आहे.
अन्नदानाची परंपरा
उत्सवकाळात दररोज अन्नदान केले जाते.
या सेवेत सहभागी होण्यासाठी
अनेक वर्षे आगाऊ नोंदणी करण्याची
परंपरा असल्याचे सांगितले जाते.
पूर्वी उपलब्ध झालेल्या माहितीत पुढील
३० वर्षांपर्यंत नोंदणी झाल्याचा उल्लेख आहे.
सध्याची नोंदणी व सेवा उपलब्धता
देवस्थानाकडून तपासावी.
महाप्रसाद आणि लळीत
उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी आमरस आणि
पुरणपोळीचा महाप्रसाद, नातेवाईकांचे
आमंत्रण आणि लळीत सादरीकरणातून
आनंदोत्सव साजरा होतो, अशी परंपरा आहे.
उत्सवकाळातील स्थानिक आचार
स्थानिक वर्णनानुसार उत्सवाच्या दिवसांत
काही कुटुंबे विशिष्ट आचार पाळतात.
केस किंवा दाढी न कापणे, नवीन कपडे
न घेणे, लोणचे-पापड-वाळवण किंवा
घरात तळण न करणे आणि विवाहासारखी
शुभकार्ये न ठेवणे यांचा उल्लेख आढळतो.
माहेरी आलेल्या महिलांनी उत्सवकाळात
गावात थांबण्याची प्रथाही सांगितली जाते.
या आचारांचे पालन कुटुंब, परिस्थिती
आणि काळानुसार बदलू शकते.
विविध धर्मीय ग्रामस्थांचा उत्सवाशी
असलेला सहभाग आणि परस्पर सहकार्य
यांचा स्थानिक कथनात अभिमानाने उल्लेख
केला जातो. हे वर्णन स्थानिक
प्रथांची नोंद म्हणून दिले आहे.
संस्कृती घडवणारा देवाडा
पूर्वी देवाड्यात नाटक आणि नाट्यसंगीताचे
कार्यक्रम होत असत. अशा कार्यक्रमांतून
स्थानिक कलावंतांना आपली कला
सादर करण्याची जागा मिळत असे.
या सांस्कृतिक आठवणींमध्ये
कमलाकर सोनटक्के आणि
ज्ञानेश्वर सोनवणे
यांसारख्या कलावंतांचा उल्लेख केला जातो.
देवाडा गावाच्या कलाजीवनाशीही जोडलेला
असल्याचे या आठवणींतून दिसते.
उत्सवापलीकडेही सुरू राहणारा वारसा
आषाढ आणि हरिनाम सप्ताह
आषाढातील लघुरुद्र अभिषेक तसेच
हरिनाम सप्ताहातील भजन, कीर्तन आणि
नामस्मरण यांचा वर्षभरातील उपक्रमांत
उल्लेख केला जातो.
भाद्रपदातील गणेशोत्सव
गणेशोत्सवात धार्मिक कार्यक्रमांसोबत
सांस्कृतिक उपक्रम आणि व्याख्यानमालेचे
आयोजन होते. समाजात उल्लेखनीय कार्य
करणाऱ्या व्यक्तीचा
“माहेरचा आहेर”
पुरस्काराने गौरव करण्याची परंपराही
स्थानिक माहितीत नमूद आहे.
अनेक वर्षे
कै. डॉ. सतीश खुल्लोडकर
श्री गणेशाची मूर्ती स्वतः घडवत असत.
त्यांच्या कलात्मक आणि सेवाभावपूर्ण
योगदानाची आठवण ग्रामस्थ आदराने करतात.
श्रीमद्भागवत कथेची परंपरा
देवाड्याच्या आध्यात्मिक आठवणींमध्ये
वेदमूर्ती कै. डॉ. प्रभाकर शास्त्री
(झाल्टे) यांच्या श्रीमद्भागवत
निरूपणाला महत्त्वाचे स्थान आहे.
गोवर्धन सोहळा, कंसवध आणि श्रीकृष्णचरित्रातील
प्रसंग त्यांच्या कथनातून ऐकल्याच्या
आठवणी भक्त सांगतात.
ही परंपरा
प्रा. वेदमूर्ती श्री अशोक शास्त्री
(झाल्टे) पुढे नेत असल्याची
माहिती दिली जाते. कथा, अध्ययन आणि
भक्तिरस यांचा हा वारसा देवाड्याच्या
धार्मिक जीवनाचा भाग आहे.
अश्विनातील पुराणवाचन आणि काकड आरती
अश्विन महिन्यातील धार्मिक स्मृतींमध्ये
कै. श्री वामनशास्त्री व्यवहारे
यांच्या वाणीतून श्री वेंकटेश पुराण
आणि वेदमूर्ती कै. डॉ. प्रभाकर
शास्त्री (झाल्टे) यांच्या
निरूपणातून श्री सप्तशती ऐकल्याचा
उल्लेख ग्रामस्थ करतात.
गावातील वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मणवृंद
ही धार्मिक परंपरा पुढे जपत असल्याचे
सांगितले जाते. या काळातील
“फुलोरा” प्रसादही
आठवणींचा भाग आहे—करंजी, पुरी,
लाडू आणि इतर पारंपरिक पदार्थांशी
जोडलेली उत्सवाची गोडी.
स्थानिक परंपरेनुसार
अश्विन पौर्णिमेपासून
कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत
पहाटे काकड आरती होते.
आरतीचे स्वर, मंत्र आणि घंटानाद
यांमधून दिवसाची भक्तिमय सुरुवात होते.
कुठे आहे श्री बालाजी देवाडा?
श्री बालाजी संस्थान, उंडणगाव,
तालुका सिल्लोड,
जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र.
दर्शनाचे नियोजन करण्यापूर्वी मंदिराची
सध्याची वेळ, उत्सवाचे वेळापत्रक आणि
गावातील मार्ग स्थानिकांकडून किंवा
देवस्थानाकडून तपासा. या पेजवर
निश्चित दर्शनवेळा किंवा अचूक map pin
अद्याप दिलेला नाही.
- मंदिरातील स्थानिक सूचना आणि पूजा-पद्धतींचा आदर करा.
-
गाभारा, मूर्ती किंवा कार्यक्रमांचे फोटो
घेण्यापूर्वी परवानगी विचारा. -
परिसराची स्वच्छता राखा आणि
उत्सवकाळातील गर्दीचा विचार करून भेट ठरवा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
मंदिर किती जुने मानले जाते?
स्थानिक परंपरेनुसार सुमारे ३०० ते
४०० वर्षांचा इतिहास सांगितला जातो.
स्थापनेचे अचूक वर्ष येथे पडताळलेले नाही.
“देवाडा” या नावाचा अर्थ काय?
जुन्या वाड्यासारख्या रचनेवरून
“देवाचा वाडा” म्हणजे “देवाडा”
हे नाव रूढ झाल्याचे स्थानिक कथन आहे.
वैशाख उत्सव कधी होतो?
वैशाख वद्य नवमीपासून पंधरा दिवस
उत्सवाची परंपरा सांगितली जाते.
प्रत्येक वर्षाचे प्रत्यक्ष कार्यक्रम
देवस्थानाकडून तपासावेत.
श्री बालाजींना “बालासाहेब” का म्हणतात?
भक्त प्रेमाने आणि आपुलकीने श्रींना
“बालासाहेब” म्हणून संबोधतात.
हा स्थानिक भक्तिभावाचा भाग आहे.
माझ्याकडील जुने फोटो किंवा आठवणी देता येतील का?
हो. फोटोतील ठिकाण किंवा कार्यक्रम,
शक्य असल्यास वर्ष, छायाचित्रकाराचे नाव
आणि प्रसिद्धीची परवानगी यांसह
Infosrushti शी संपर्क साधू शकता.
तुमच्या आठवणींतला देवाडा
पालखीचा एखादा जुना फोटो, उत्सवाची
पत्रिका, वास्तूची नोंद किंवा बालपणीची
आठवण तुमच्याकडे आहे? तुमच्या सहकार्याने
या पेजवरील माहिती अधिक समृद्ध आणि
अचूक करता येईल.
नतमस्तक व्हावे श्रींच्या चरणी…
लक्ष्मी रमण गोविंदा…
बालासाहेब की जय!
Infosrushti • इतिहास, आठवणी आणि स्थानिक परंपरांची नोंद