नवरात्र विशेष • घटाच्या नऊ माळा

नवरात्रात कोणत्या दिवशी कोणती माळ चढवतात? नऊ माळा आणि शास्त्राचा प्रश्न

पहिल्या माळेपासून नवव्या माळेपर्यंत प्रचलित फुले-पाने जाणून घ्या आणि एखादे फूल मिळाले नाही तर काय करायचे तेही समजून घ्या.

“आज घटाला कोणत्या फुलांची माळ घालायची?” नवरात्र सुरू झाल्यावर हा प्रश्न अनेक घरांत पडतो. कुणाकडे पहिल्या दिवशी विड्याच्या पानांची माळ असते, तर कुणाकडे पिवळ्या फुलांची. अशा वेगवेगळ्या याद्या पाहिल्यावर नेमका नियम कोणता, असा संभ्रम निर्माण होतो.

म्हणून आधी एक गोष्ट स्पष्ट करूया: खालील नऊ माळांची यादी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या प्रचलित पद्धतींपैकी एक आहे. प्रत्येक घरचा कुलाचार आणि मंदिराची रीत वेगळी असू शकते.

थोडक्यात उत्तर: शास्त्रात एकच फूल बंधनकारक आहे का?

घटस्थापनेच्या पूजासाहित्यात फुले आणि फुलांच्या माळा यांचा उल्लेख आहे. मात्र प्रत्येक दिवशी हेच फूल घातले पाहिजे असा नऊ दिवसांचा एकच अनिवार्य क्रम उपलब्ध अधिकृत घटस्थापना माहितीत दिलेला नाही.

म्हणून एखादे विशिष्ट फूल मिळाले नाही, तर पूजा चुकीची झाली असे समजू नका. आपल्या घरची परंपरा, उपलब्ध स्वच्छ फुले आणि मंदिर किंवा जाणकार व्यक्तींचे मार्गदर्शन यानुसार माळ अर्पण करा.

नवरात्रातील नऊ माळा: कोणत्या दिवशी काय अर्पण करतात?

पहिली माळ

विड्याची पाने किंवा पिवळी फुले

काही घरांत विड्याच्या पानांची माळ घालतात. दुसऱ्या प्रचलित पद्धतीत पिवळी शेवंती किंवा सोनचाफ्याची माळ असते.

दुसरी माळ

पांढरी फुले

मोगरा, चमेली, तगर किंवा उपलब्ध पांढऱ्या फुलांची माळ अर्पण केली जाते.

तिसरी माळ

निळी फुले

गोकर्ण किंवा कृष्णकमळाच्या निळ्या फुलांचा उल्लेख प्रचलित यादीत आढळतो.

चौथी माळ

केशरी फुले

अबोली किंवा तेरड्यासारख्या केशरी-भगव्या फुलांची माळ घालतात.

पाचवी माळ

बेलपत्र किंवा घरची रीत

काही प्रचलित याद्यांत बेलपत्रांचा उल्लेख आहे. काही घरांत या दिवशी वेगळी पूजा किंवा कुंकवाचे अर्चन करतात.

सहावी माळ

कर्दळीची फुले

कर्दळीच्या फुलांची माळ ही अनेक प्रकाशित पारंपरिक याद्यांतील सहावी माळ आहे.

सातवी माळ

झेंडूची फुले

झेंडू किंवा तत्सम नारिंगी फुलांची माळ अर्पण केली जाते.

आठवी माळ

लाल फुले

लाल जास्वंद, लाल गुलाब किंवा उपलब्ध लाल फुलांचा वापर केला जातो.

नववी माळ

संमिश्र माळ किंवा कुंकुमार्चन

काही घरांत विविध फुलांची माळ घालतात; काही पद्धतींमध्ये कुंकुमार्चन केले जाते.

महत्त्वाचे: ही फुलांची प्रचलित यादी आहे; नवरात्रातील दररोज घालायच्या कपड्यांच्या रंगांची यादी वेगळी असते. दोन्हींची गल्लत करू नका.

चढती आणि उतरती माळ म्हणजे काय?

काही घरांत माळेतील फुले किंवा गाठींची संख्या रोज वाढवत नेण्याला चढती माळ म्हणतात; तर रोज संख्या कमी करत नेण्याची पद्धत उतरती माळ म्हणून ओळखली जाते.

ही फुलांची संख्या मोजण्याची घरगुती परंपरा आणि “आज कोणत्या प्रकारची फुले वापरायची?” हा वेगळा प्रश्न आहे. आपल्या कुटुंबात चढती किंवा उतरती माळ घालण्याची रीत असेल, तर ती नेमकी कशी पाळतात हे घरातील ज्येष्ठांना विचारा.

हवी ती फुले मिळाली नाहीत तर काय करावे?

  • घरच्या परंपरेत पर्याय सांगितला असेल, तर तो वापरा.
  • स्वच्छ, ताजी आणि पूजेसाठी योग्य उपलब्ध फुले अर्पण करा.
  • मंदिरात माळ नेत असाल, तर कोणती फुले किंवा पाने स्वीकारतात ते आधी विचारा.
  • फुलांची माळ जबरदस्तीने घटावर बांधून घट अस्थिर होणार नाही याची काळजी घ्या.
  • कोमेजलेली फुले काढताना घरच्या किंवा मंदिराच्या पद्धतीचे पालन करा.

माळेचा प्रकार, फुलांची उपलब्धता आणि घरचा कुलाचार बदलू शकतो. भक्तीभावाने आणि स्वच्छतेने पूजा करणे हे नियोजनातील सर्वात सोपे मार्गदर्शक तत्त्व आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी कोणती माळ घालतात?

काही घरांत विड्याच्या पानांची, तर काही प्रचलित पद्धतींमध्ये पिवळी शेवंती किंवा सोनचाफ्याची माळ घालतात. आपल्या घरचा कुलाचार पाहा.

पाचव्या माळेला काय अर्पण करतात?

काही प्रकाशित याद्यांमध्ये बेलपत्रांचा उल्लेख आहे. काही घरांत या दिवशी वेगळी पूजा किंवा कुंकवाचे अर्चन केले जाते.

नवव्या दिवशी फुलांची माळ आवश्यक आहे का?

पद्धती वेगळ्या आहेत. काही जण संमिश्र फुलांची माळ अर्पण करतात, तर काही ठिकाणी कुंकुमार्चन केले जाते.

दररोज ठरावीक रंगांची फुले वापरणे शास्त्रानुसार बंधनकारक आहे का?

उपलब्ध अधिकृत घटस्थापना माहितीत फुले व माळा पूजासाहित्यात आहेत; मात्र दिवसनिहाय एकच अनिवार्य फुलांचा क्रम दिलेला नाही. घरची पद्धत असल्यास ती पाळा.

चढती–उतरती माळ आणि नऊ रंग एकच आहेत का?

नाही. चढती–उतरती माळ हा काही घरांतील माळेच्या संख्येचा क्रम आहे. नऊ रंगांची लोकप्रिय यादी कपड्यांच्या रंगांशी संबंधित असते.

घरची परंपरा समजून माळ अर्पण करा

प्रचलित यादी मार्गदर्शक म्हणून वापरा, उपलब्ध फुले निवडा आणि आपल्या कुलाचारानुसार देवीची पूजा करा. 🙏

माहिती संदर्भ:
महाराष्ट्र पर्यटन: घटस्थापना ·
नऊ माळांची प्रचलित यादी ·
पर्यायी पारंपरिक यादी.