पारायण कसे करावे याबरोबर ग्रंथातून काय शिकावे?

मी दुर्गा सप्तशतीचा पहिला अध्याय वाचायला सुरुवात केली आणि मनात एक विचार आला: मूळ ग्रंथाचा आशय नेमका काय आहे आणि आज आपल्यापर्यंत तो कोणत्या स्वरूपात पोहोचतो आहे?

ग्रंथ वाचण्यापूर्वीच पाठविधी, कवच, अर्गला, कीलक, न्यास, पूजाविधी, कोणत्या दिशेला बसावे, पारायण कसे करावे आणि कोणते मंत्र म्हणावेत अशा अनेक विधींची माहिती समोर येते. या विधीपरंपरेला काहींच्या दृष्टीने महत्त्व असेलही; पण या सगळ्यांत मूळ ग्रंथाचा ज्ञानात्मक आशय, त्यातील कथांचा अर्थ आणि त्यामागील आध्यात्मिक बोध यांना किती महत्त्व दिले जाते, हा माझ्यासाठी अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

माझ्या मते, ग्रंथाचे पारायण कसे करावे याबरोबर तो ग्रंथ आपल्याला काय सांगू इच्छितो, याकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे. कथा वाचणे, मंत्र म्हणणे आणि विधी करणे ही ग्रंथाशी जोडली जाण्याची साधने असू शकतात. पण त्यातून जे ज्ञान मिळायला हवे, जे आत्मपरीक्षण घडायला हवे आणि जे तत्त्वज्ञान अंतःकरणात झिरपायला हवे, ते घडत आहे का, हा प्रश्न विचारायला हवा.

विधीपरंपरा आणि अर्थाचा शोध

प्राचीन ग्रंथांच्या रचनाकाळापासून आजच्या मुद्रित आवृत्त्यांपर्यंत अनेक शतकांचा प्रवास झाला आहे. या प्रवासात पाठपरंपरा, भाष्ये, टीका, पूजापद्धती आणि पारायणाच्या रूढी विकसित होत गेल्या. कोणत्या आवृत्तीत नेमके काय जोडले गेले किंवा बदलले, हे अभ्यासपूर्ण पाठतुलनेतूनच ठरवता येईल.

मात्र आज अनेक आवृत्त्यांमध्ये विधीविषयक माहितीला मोठी जागा मिळते, हे पाहताना एक प्रश्न मनात येतो: ग्रंथ वाचण्याची पद्धत शिकवताना ग्रंथातून काय शिकायचे, हे सांगण्याकडे आपण दुर्लक्ष तर करत नाही ना?

कथेचा शब्दशः आशय समजणे हा आरंभ आहे. त्यापुढे मानवी मनाचा मोह, ममत्व, अहंकार आणि विवेक यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. पारायणाची परंपरा चालू राहते; पण त्यातून मिळणारा बोध आपल्या जगण्यात कितपत उतरतो, हेही पाहायला हवे.

नाक सजवण्यासाठी मोती महत्त्वाचा असला, तरी नाकापेक्षा मोत्यालाच महत्त्व देऊन चालणार नाही.

त्याचप्रमाणे मंत्र, पूजा, विधी, आसन आणि दिशा ही ग्रंथवाचनाची अंगे असू शकतात; पण त्यातून उलगडणारा ज्ञानरूपी गाभाही महत्त्वाचा आहे. बाह्य साधनांतच मन गुंतले आणि बोध समजून घेतला नाही, तर मोती जपताना नाकाचे महत्त्व विसरण्यासारखे होईल.

परंपरेचा आदर ठेवूनही प्रश्न विचारता येतात आणि श्रद्धेच्या जोडीने विवेकाची वाट धरता येते. या भूमिकेतून दुर्गा सप्तशतीतील कथा सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचवण्याचा हा प्रयत्न आहे.

दुर्गा सप्तशती — अध्याय १: कथासार

१. सुरथ राजाचे राज्य हरवते

प्राचीन काळी चैत्र वंशात सुरथ नावाचा राजा होता. तो प्रजेचे पुत्राप्रमाणे पालन करत असे. कोलाविध्वंसी शत्रूंशी झालेल्या युद्धात त्याचा पराभव झाला. नगरात परतल्यानंतर त्याच्याच दुष्ट आणि बलवान मंत्र्यांनी त्याचे धन व सैन्य बळकावले.

राज्य आणि अधिकार गमावल्यामुळे तो दुःखी झाला. शिकार करण्याच्या निमित्ताने एकटाच घोड्यावर बसून जंगलात गेला. तेथे त्याला मेधा ऋषींचा शांत आश्रम मिळाला आणि तो काही काळ तिथे राहू लागला.

२. समाधी वैश्याची भेट

आश्रमाजवळ राजाची समाधी नावाच्या वैश्याशी भेट झाली. त्याच्या पत्नीने आणि मुलांनी धनाच्या लोभाने त्याला घरातून दूर केले होते. तरीही त्याच्या मनात कुटुंबाची काळजी होती.

राजाने विचारले, “ज्यांनी तुला घरातून काढले, त्यांच्याबद्दल अजूनही ओढ का वाटते?” वैश्याला स्वतःलाही या प्रश्नाचे उत्तर सापडत नव्हते. राजाचीही स्थिती अशीच होती: राज्य गेले होते, तरी त्याचे मन राज्याच्या चिंतेत अडकले होते.

३. दोघांचा मेधा ऋषींना प्रश्न

सुरथ आणि समाधी मेधा ऋषींकडे गेले. दोष दिसत असूनही मन त्याच गोष्टींशी का जोडलेले राहते, समज असूनही मोह का सुटत नाही, असा प्रश्न त्यांनी विचारला.

ऋषी त्यांच्या मोहाचे स्पष्टीकरण महामायेच्या प्रभावातून करतात. तिचे सामर्थ्य सांगण्यासाठी ते मधु आणि कैटभ यांच्या कथेचे वर्णन करतात.

४. विष्णूंची योगनिद्रा आणि ब्रह्मदेवांची स्तुती

कल्पान्ताच्या वेळी सर्व जग जलमय झाले होते. भगवान विष्णू शेषनागावर योगनिद्रेत होते. त्यांच्या कानाच्या मळापासून मधु आणि कैटभ हे बलवान असुर उत्पन्न झाले. त्यांनी विष्णूंच्या नाभिकमलातील ब्रह्मदेवांवर आक्रमण करण्याचा प्रयत्न केला.

विष्णू योगनिद्रेत असल्याने ब्रह्मदेवांनी त्यांना जागृत करण्यासाठी योगनिद्रारूप देवीची स्तुती केली. स्तुतीनंतर देवी विष्णूंच्या शरीरातून प्रकट झाली आणि विष्णू जागृत झाले.

५. मधु-कैटभ वध

विष्णूंनी दोन्ही असुरांशी दीर्घकाळ युद्ध केले. कथेत या बाहुयुद्धाचा कालावधी पाच हजार वर्षे सांगितला आहे. महामायेच्या प्रभावाने मोहित झालेल्या असुरांनी विष्णूंना वर मागण्यास सांगितले.

विष्णूंनी त्यांच्या हातून दोन्ही असुरांचा वध व्हावा, असा वर मागितला. सर्वत्र पाणी पाहून असुरांनी पाण्याने न व्यापलेल्या ठिकाणी आपला वध करावा, अशी अट घातली. विष्णूंनी त्यांची मस्तके आपल्या मांड्यांवर ठेवून चक्राने त्यांचा वध केला.

कथेकडे अंतर्मुखतेच्या दृष्टीने पाहताना

या कथेकडे मानवी मनाच्या प्रक्रियांचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते. पुढील सांगड हा चिंतनाचा प्रयत्न आहे. पात्रांची नावे किंवा घटना स्वतःहून हाच अर्थ सिद्ध करतात, असा दावा येथे नाही.

आपल्यालाही एखाद्या गोष्टीचा त्रास समजत असतो; तरी मन वारंवार तिच्याकडे जाते. समज आणि भावनिक ओढ यांतील हे अंतर या कथेमुळे आपल्या अनुभवाशी जोडता येते.

मेधा ऋषी: विवेकाची दिशा

या चिंतनात मेधा ऋषींना विवेक आणि समजूतदार मार्गदर्शनाचे प्रतीक मानता येते. सुरथ व समाधी स्वतःच्या दुःखापासून पळण्याऐवजी त्याचे कारण विचारतात. त्यांच्या प्रश्नांमधून अंतर्मुखतेची सुरुवात होते.

स्वतःच्या मनाचे निरीक्षण करणे म्हणजे भावनांना नाकारणे नाही. “माझ्या मनात ही ओढ का आहे?” असे शांतपणे विचारण्याची तयारी, हा विवेकाकडे जाणारा आरंभ आहे.

महामाया: मोह निर्माण करणारी आणि मुक्तीची दिशा देणारी शक्ती

या विधानातून समज असूनही मन मोहात अडकू शकते, हा विचार पुढे येतो. ज्ञान म्हणजे केवळ माहिती मिळणे नव्हे; त्या समजेचा स्वतःच्या भावनांशी आणि कृतीशी संबंध जोडणेही आवश्यक आहे.

देवीला फक्त अज्ञान किंवा बंधन एवढ्यापुरते मर्यादित पाहणेही अपूर्ण ठरेल. पहिल्या अध्यायात तिचे मुक्ती देणाऱ्या विद्येचे स्वरूपही सांगितले आहे. म्हणून या लेखातील मायेचे चिंतन करताना बंधन आणि मुक्ती या दोन्ही बाजू लक्षात ठेवायला हव्यात.

विष्णू आणि योगनिद्रा: जागरूकतेचे रूपक

चिंतनाच्या दृष्टीने विष्णूंना जागरूकता किंवा साक्षीभावाशी जोडून पाहता येते. त्यांच्या जागृतीचा प्रसंग आपल्या मनाकडे सजगपणे पाहण्याची आठवण करून देतो.

मात्र योगनिद्रेला साधी झोप म्हणणे किंवा “आत्मा स्वतःचे स्वरूप विसरतो” हे शब्दशः विधान करणे टाळायला हवे. येथे जागरण आणि निद्रा यांचा उपयोग अंतर्मुख चिंतनासाठी रूपक म्हणून केला आहे.

मधु-कैटभ: आसक्ती आणि द्वेषाची सांगड

या प्रतीकात्मक वाचनात मधु आणि कैटभ यांना आसक्ती व द्वेषाशी जोडून पाहता येते. आवडणाऱ्या गोष्टी मिळवण्याची ओढ आणि नावडणाऱ्या गोष्टी दूर करण्याची तीव्र प्रतिक्रिया या दोन्ही मनाला व्यापू शकतात.

ब्रह्मदेवांवरील संकटाचा प्रसंग अशा भावनांमुळे विचारशक्ती झाकोळण्याचे रूपक म्हणून वाचता येतो. ही पात्रांच्या नावांची प्रमाणित व्युत्पत्ती नाही; मानवी अनुभवाशी केलेली चिंतनात्मक सांगड आहे.

दीर्घ युद्ध आणि कोरड्या जागेचा अर्थ

दीर्घ युद्धाकडे मनातील सवयी बदलण्यासाठी लागणाऱ्या प्रयत्नाचे रूपक म्हणून पाहता येते. केवळ भावनांशी संघर्ष करत राहण्याऐवजी त्यांचे स्वरूप समजून घेणेही आवश्यक आहे.

पाण्याने न व्यापलेल्या जागेकडे भावनांच्या प्रवाहात पूर्णपणे वाहून न जाता त्यांना पाहण्याच्या भूमिकेचे प्रतीक म्हणून पाहता येते. या चिंतनात साक्षीभाव म्हणजे भावनाशून्य होणे नव्हे; भावना जाणवूनही विचारपूर्वक प्रतिसाद देणे होय.

पहिल्या अध्यायाचा आपल्या जगण्याशी संबंध

राज्य गमावलेला सुरथ आणि कुटुंबापासून दूर झालेला समाधी यांच्या दुःखातून मनाची ओढ समजते. याचा अर्थ बाह्य अन्याय, आर्थिक नुकसान किंवा नात्यांतील वेदना महत्त्वाच्या नाहीत असा नाही. त्या वास्तवाबरोबर मनाची आसक्ती समजून घेणेही आवश्यक आहे.

ग्रंथ वाचण्याचा अर्थ केवळ शब्दांचे उच्चारण करण्यात नाही; त्यांच्या आशयाशी संवाद साधण्यातही आहे. कथा ऐकणे हा आरंभ असू शकतो. तिच्या अर्थाचा विचार करणे, स्वतःच्या मनाचे निरीक्षण करणे आणि विवेकाची दिशा शोधणे, हा पुढचा प्रवास आहे.

पारायणातून केवळ पाठ पूर्ण होऊ नये; ग्रंथाचा बोध जीवनात उतरावा.

दुर्गा सप्तशतीच्या या वाचनातून मला विधीपरंपरेबरोबर कथांचा आशय आणि आध्यात्मिक चिंतनही सोप्या भाषेत पोहोचवायचे आहे. श्रद्धेचा आदर ठेवून प्रश्न विचारणे आणि ग्रंथातून मिळालेली समज स्वतःला जाणून घेण्यासाठी वापरणे, हीच या लेखनामागची भूमिका आहे.