“आदिशक्तीचें कवतुक मोठें”—रचनेची सुरुवात

‘कवतुक’ म्हणजे कौतुक, अद्भुत खेळ किंवा लीला. आदिशक्तीच्या या खेळात स्वतःची भूमिका पाहताना साधक म्हणतो—तिने मला आपला भूत्या केले.

येथील ‘भूत्या’ हा शब्द भुताटकीच्या अर्थाने समजू नये. देवीच्या लोकउपासनेतील सेवक किंवा उपासकाच्या संदर्भातून रचनेतील प्रतिमा उभी राहते. पुढील कडव्यांतील पोत, परडी, कवड्यांची माळ आणि कुंकुममळवट ही त्याच प्रतिमेची अंगे आहेत.

या ध्रुवपदात नम्रता आहे. देह, अनुभव आणि संसारातील आपली धडपड यांकडे साधक आदिशक्तीच्या व्यापक लीलातून पाहतो.

१. पंचभूतांचा देह: पोत आणि चैतन्याची ज्योत

या कडव्यात देहाला ‘पोत’ म्हटले आहे. देवीच्या उपासनेतील जळत्या पोताची प्रतिमा येथे देह आणि जीवन समजावण्यासाठी वापरलेली दिसते.

पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांच्या पारंपरिक संकल्पनेतून देहाचे वर्णन केले आहे. सत्त्व, रज आणि तम या त्रिगुणांचीही त्यात सांगड आहे. हे आध्यात्मिक रूपक आहे; शरीररचनेचे आधुनिक वैज्ञानिक स्पष्टीकरण नाही.

देह, चित्त आणि जीवनशक्ती यांचा परस्परसंबंध या प्रतिमेतून उलगडतो. साधकाला प्रश्न पडतो: या देहाच्या व्यवहारात माझी जाणीव कुठे आहे आणि माझ्या चित्ताची दिशा काय आहे?

२. उदरपरडी: भूक, अनुभव आणि जन्मांचा प्रवास

‘परडी’ म्हणजे भिक्षा गोळा करण्याचे पात्र. उदराला परडीची प्रतिमा देऊन जीवाची भूक आणि जगातली धावपळ दाखवली आहे. भूक फक्त अन्नाची नसते; सुख, मान्यता, सुरक्षितता आणि अनुभवांचीही असू शकते.

‘लक्ष चौऱ्यांशी’ हा धार्मिक परंपरेतील जन्मयोनींच्या प्रवासाचा संकेत म्हणून वाचता येतो. ही संख्या श्रद्धापरंपरेतील संकल्पना आहे; आधुनिक जीवशास्त्रीय मोजणी म्हणून तिचा अर्थ घेऊ नये.

“तें तें घर रुचलें” या ओळीत प्रत्येक अनुभवाशी मन जोडले जाण्याचा आशय पाहता येतो. जे प्राप्त होते, त्यात जीव रमतो; पुढे पुन्हा दुसरी ओढ निर्माण होते.

या ओळींमधून प्रत्येक जन्मात आपोआप ज्ञान मिळते, असे निश्चित विधान करण्याऐवजी आपण अनुभवांमध्ये कसे गुंततो, हा प्रश्न विचारणे अधिक उपयोगी ठरते.

३. सकाम कर्मे: गळ्यातील कवड्यांची माळ

येथे ‘कवड्या’ म्हणजे माळेत ओवलेल्या कवड्या; त्यांचा अर्थ प्रकाशाचे ‘कवडसे’ असा नाही. रचनेत या माळेला सकाम कर्मांची उपमा दिली आहे.

सकाम कर्म म्हणजे विशिष्ट फळाची अपेक्षा धरून केलेले कर्म. “मला हे मिळाले पाहिजे” अशी अपेक्षा कृतीशी जोडली गेली की तिच्या फळाशी मनाचे नाते तयार होते.

कर्मफळाचा कुंकुममळवट कपाळावर असल्याची प्रतिमा आपल्या कृतींचे परिणाम आपल्याबरोबर राहतात, असा चिंतनाचा मार्ग दाखवते.

पीडा, बाधा आणि शकुन यांचा उल्लेख

“लोकांना भुलवीलें” हा शब्द स्वतःच आत्मपरीक्षणाची दिशा देतो. भीती, शकुन आणि अपेक्षांच्या आधारावर इतरांना गुंतवण्याकडे ही ओळ लक्ष वेधते. त्यामुळे तिला पीडा-बाधा सांगण्याचे समर्थन म्हणून वाचणे योग्य ठरणार नाही.

आपण कृती करतो आहोत; पण त्या कृतीच्या फळाला आपले मन किती बांधले गेले आहे?

४. “नाम वासुदेव”—सद्गुरुचरणी दृढ भाव

या कडव्यात ‘वासुदेव’ अशी नाममुद्रा येते. साधक स्वतःची ओळख आदिशक्तीचा सेवक म्हणून सांगतो; पण त्याच्या मागणीचा केंद्रबिंदू आता सद्गुरूंच्या चरणांवरील दृढ भाव आहे.

हा जोगवा आत्मबोधाची दिशा मागणारी प्रार्थना म्हणून वाचता येतो. सद्गुरुचरणी श्रद्धा, नम्रता आणि शरणागती व्यक्त होते.

“आदिशक्ति ही मजला वळली” या ओळीत आदिशक्ती अनुकूल होण्याचा भाव आहे. “भूतेपण नेलें” याकडे देह, अहंभाव आणि संसारातील भूमिकांशी बांधलेली मर्यादित ओळख ओलांडण्याचे रूपक म्हणून पाहता येते.

अद्वैताच्या दृष्टीने या शेवटाकडे द्वैतभाव कमी होऊन आत्मस्वरूपाच्या अनुभूतीकडे जाणारी दिशा म्हणून पाहता येते. हे चिंतनात्मक वाचन आहे; रचनेतील प्रत्येक शब्दाचा हाच एकमेव अर्थ असल्याचे म्हणता येणार नाही.