श्री दत्त मंदिर, उंडणगाव

ज्या वास्तूत देवाचं मंदिर होतं,
त्याच वास्तूच्या माडीवर आमचं घर होतं.
आणि त्या घरात माझा जन्म झाला.

माझ्या जन्माची कहाणी सांगताना एक गोष्ट
सांगायची राहून गेली होती—
मी ज्या भूमीवर जन्मलो,
त्या जागेची स्वतःचीही एक कहाणी आहे.

ती जागा म्हणजे उंडणगावचं श्री दत्त मंदिर.
माझ्यासाठी ते केवळ दर्शनाचं ठिकाण नाही.
त्या वास्तूशी माझ्या जन्माची,
आमच्या घराची आणि आधीच्या पिढ्यांच्या
श्रद्धेची गोष्ट जोडलेली आहे.

आज ती गोष्ट तुमच्याशी वाटून घ्यावीशी
वाटते. अगदी आपल्या माणसांशी बसून
बोलावं, तशी…

हो, माझा जन्म USA मध्ये झालाय!

असं म्हटलं की क्षणभर गोंधळ उडतो.
पण आमच्या या USA ची उकल जरा वेगळी आहे.

उंडणगाव हे सिल्लोड तालुक्यात आणि
आजच्या छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातलं
आमचं गाव. जुन्या “औरंगाबाद” नावातून
जुळलेलं हे USA आम्ही प्रेमाने सांगतो.

आणि या आमच्या USA मधल्या दत्त मंदिराच्या
माडीवर आमचं घर होतं. तिथेच माझा जन्म झाला.

मंदिरात घर? त्यासाठी थोडं मागे जावं लागेल…

माझ्या जन्माच्याही साधारण शंभर वर्षे
मागे नेणारी ही आमच्या कुटुंबात
सांगितली जाणारी गोष्ट आहे.

माझे पणजोबा
वे.शा.सं. श्री मारोती रंगराव
झाल्टे (शास्त्री) आणि पणजी
सौ. लक्ष्मीबाई.
आज जिथे मंदिराचा गाभारा आहे,
तिथे त्या काळी आमचं घर होतं.

कुटुंबात सांगितल्या जाणाऱ्या आठवणीनुसार,
एका रात्री पणजींना स्वप्न पडलं.
त्या स्वप्नात श्री दत्त याच ठिकाणी
उभे राहून भिक्षा मागताना दिसले.
“मला येथेच राहायला आवडेल,”
असा त्यांना दृष्टांत झाला.

पणजींनी तो अनुभव सांगितल्यानंतर
पणजोबांनी त्या जागी मंदिर
उभारण्याचा निश्चय केला.
आमच्या कुटुंबाच्या श्रद्धेच्या कथेतला
हा महत्त्वाचा क्षण होता.

घर असलेल्या त्या जागेला पुढे
देवस्थानाचं रूप मिळालं.
आमचं राहणं मंदिराच्या माडीवर
सुरू राहिलं. म्हणूनच माझ्या जन्माची
गोष्ट या मंदिराशी जोडली गेली.

इतरांसाठी ते मंदिर असेल.
माझ्यासाठी त्या वास्तूत
माझ्या घराचीही ओळख आहे.

पांढऱ्या संगमरवरातील श्री दत्त

पणजोबांनी पांढऱ्या संगमरवराची सुंदर
दत्तमूर्ती आणली आणि तिची विधिवत
स्थापना केली, असं आमच्या कुटुंबात
सांगितलं जातं.

या मूर्तीशी जोडलेलं एक वैशिष्ट्यही
सांगावंसं वाटतं. टॉर्चचा प्रकाश
पाडल्यावर मूर्तीच्या काही भागांत
लालसर छटा दिसते, अशी आमच्याकडे
सांगितली जाणारी नोंद आहे.
या दृश्य अनुभवामागचं नेमकं
भौतिक कारण येथे निश्चित केलेलं नाही.

पण माझ्यासाठी मूर्तीची आठवण
त्या वैशिष्ट्यापुरती नाही.
तिच्याशी जोडलेली पणजोबा-पणजींची
श्रद्धा आणि आमच्या घराची गोष्ट
अधिक जवळची आहे.

कथेसाठी माडी आणि तळमजला जोडणारी सोय

मंदिरात श्रीमद्भागवत कथा सप्ताह होत असे.
त्या काळी स्त्रियांची बैठक माडीवर
आणि पुरुषांची खाली असे.
मात्र वर आवाज कमी पोहोचायचा आणि
खाली चालणारा कार्यक्रमही दिसत नसे.

या अडचणीवर पणजोबांनी उपाय केला.
स्लॅबमध्ये जागा उघडून तिथे लोखंडी
सळ्या बसवण्यात आल्या. त्यामुळे
माडीवरून खाली पाहता येऊ लागलं.

ही बाब आमच्या कुटुंबाच्या आठवणींमध्ये
विशेष स्थान घेऊन आहे. कथा ऐकायला
आलेल्या लोकांच्या सोयीसाठी वास्तूत
केलेला हा बदल त्या काळच्या
मंदिरजीवनाची एक झलक देतो.

गुरुवारच्या भजनसंध्या

पूर्वी दर गुरुवारी रात्री मंदिरात
भजनसंध्या रंगत असे.
श्री मोदी बाबा, श्री वामनशास्त्री
आणि श्री सुदामशास्त्री
यांसारखी मंडळी त्यात हिरिरीने
सहभागी होत असत.

त्या भजनसंध्यांचा उल्लेख करताना
मंदिर हे फक्त इमारत नसल्याचं
जाणवतं. तिथे येणारी माणसं,
त्यांची भक्ती आणि एकत्र येण्याची
परंपरा यांमुळे त्या जागेला अर्थ मिळत गेला.

कोजागिरी आणि दत्तजयंतीसारखे
उत्सवही या मंदिराच्या धार्मिक
जीवनाचा भाग आहेत.

काळ बदलला; नातं तसंच राहिलं

काळानुसार मंदिरात बदल झाले.
माडीवरून खाली दिसण्यासाठी
बसवलेले लोखंडी गज काढून
स्लॅब बंद करण्यात आला.
आमच्या कुटुंबाच्या माहितीनुसार,
मंदिराचा कारभार आता संस्थानाकडे आहे.

वास्तूची रचना आणि व्यवस्था बदलली,
तरी माझ्यासाठी त्या जागेची
ओळख बदललेली नाही.
हे माझं जन्मस्थळ आहे.

आमच्या कुटुंबाची कथा सांगताना
या मंदिराचा उल्लेख येणारच.
कारण इथे मंदिर आणि घर
या दोन वेगळ्या गोष्टी नव्हत्या—
त्या एकाच वास्तूतल्या
आमच्या जगण्याचा भाग होत्या.

श्री दत्त मंदिराला नक्की भेट द्या

उंडणगाव, तालुका सिल्लोड,
जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र.

उंडणगावला जाणं झालं तर
या मंदिराचं दर्शन घ्या.
भेटीपूर्वी सध्याच्या दर्शनवेळा
आणि स्थानिक मार्ग विचारून घ्या.
माझ्यासाठी ही जागा का इतकी
जवळची आहे, ते या कथेतून
तुम्हाला थोडंसं उमगलं असेल.

आपल्या जन्मस्थळाची आठवण आली की
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या
या ओळी सहज ओठांवर येतात—

“ने मजसी ने परत मातृभूमीला…”

आज माझ्या जन्मस्थळाची गोष्ट
तुमच्यापर्यंत पोहोचवली.
पुढच्या भागात पुन्हा भेटू—
माझ्या कहाणीतलं आणखी एक पान घेऊन.

तुमच्याही मनात असं एखादं ठिकाण आहे?

जन्म झालेलं घर, आजी-आजोबांचा वाडा
किंवा लहानपणाशी जोडलेलं एखादं मंदिर…
तुमच्या मुळांची आठवण करून देणाऱ्या
जागेची गोष्टही ऐकायला आवडेल.

माझी ही कहाणी कशी वाटली ते कळवा.
या मंदिराबद्दलच्या आठवणी किंवा
जुनी छायाचित्रे तुमच्याकडे असतील,
तर तीही जरूर शेअर करा.

आठवण किंवा प्रतिक्रिया पाठवा →

लेखाविषयी:
हा माझ्या जन्मस्थळाविषयीचा वैयक्तिक लेख आहे.
पूर्वजांच्या काळातील घटना आणि स्वप्नदृष्टांत
हे कुटुंबात सांगितल्या जाणाऱ्या आठवणी व
श्रद्धापरंपरेनुसार मांडले आहेत.