इन्फोसृष्टी · जीवन आणि प्रेरणा
स्वतःसाठीही जगा: चाळिशीनंतर नव्याने सुरुवात करण्याची उमेद
जबाबदाऱ्या सांभाळताना मागे पडलेल्या इच्छा पुन्हा हातात घेऊया.
वयाच्या पुढच्या टप्प्यावर स्वतःशी नव्याने मैत्री करूया.
संध्याकाळ झाली आहे. दिवसभराची कामं बऱ्यापैकी आटोपली आहेत.
चहाचा कप हातात घेऊन तुम्ही थोडावेळ बसता. मोबाईलवर जुन्या मित्राचा
फोटो दिसतो—त्याने गाणं शिकायला सुरुवात केलेली असते. दुसऱ्या कुणीतरी
पहिल्यांदा स्वतः काढलेलं चित्र शेअर केलेलं असतं. ते पाहताना मनात
सहज विचार येतो, “आपल्यालाही हे कधीतरी करायचं होतं…”
आणि पुढच्याच क्षणी आपण स्वतःला सांगतो, “आता कुठे वेळ आहे?
या वयात काय नवीन सुरू करणार?”
अशा कितीतरी इच्छा आपल्या मनात शांतपणे पडून असतात. त्यांच्याबद्दल
आपण फारसं बोलत नाही. कारण घरात इतर विषय महत्त्वाचे असतात—
मुलांचं शिक्षण, कामाची जबाबदारी, घराचा खर्च, आई-वडिलांची काळजी.
या सगळ्यात स्वतःची एखादी इच्छा सांगणंही कधीकधी अवघड वाटतं.
आपल्या एखाद्या इच्छेसाठीही थोडी जागा ठेवूया.
जबाबदाऱ्यांमध्ये मागे पडलेला ‘मी’
तरुणपणी आपल्या ओळखीचे अनेक पैलू असतात. कुणाला क्रिकेट खेळायला
आवडतं, कुणी कविता लिहितं, कुणी गातं, तर कुणाला नवनवीन ठिकाणं
पाहायची असतात. पुढे आयुष्यात नोकरी, व्यवसाय, लग्न, मुलं आणि
इतर जबाबदाऱ्या येतात. हळूहळू आपली ओळख आपण निभावत असलेल्या
भूमिकांभोवती फिरू लागते.
आपण कुणाचे आई-बाबा असतो, कुणाची मुलं असतो, कुणाचे जोडीदार,
सहकारी किंवा आधार असतो. या सगळ्या नात्यांना अर्थ आहे.
त्यांच्यासाठी घेतलेल्या कष्टांचं मोल आहे. पण या भूमिका
निभावणाऱ्या व्यक्तीलाही स्वतःच्या आवडी, प्रश्न आणि इच्छा असतात.
त्यांच्याकडे लक्ष देण्यासाठी आयुष्यात जागा उरायला हवी.
स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा:
“मला आवडतं म्हणून, फक्त माझ्या आनंदासाठी, मी शेवटचं
काय केलं होतं?”
उत्तर लगेच आठवत नसेल, तर स्वतःला दोष देऊ नका.
त्या प्रश्नापासूनच पुन्हा स्वतःकडे वळता येईल.
“आता उशीर झाला” असं आपल्याला का वाटतं?
चाळिशी किंवा पन्नाशी ओलांडताना काही गोष्टींबद्दल संकोच वाटू शकतो.
वर्गात आपल्यापेक्षा लहान वयाची माणसं असतील का?
नवीन गोष्ट समजायला वेळ लागला तर?
सुरुवातीला चुका झाल्या तर लोक हसतील का?
या प्रश्नांमुळे आपण सुरुवातच पुढे ढकलतो.
पण विचार करून पाहा—पहिल्या दिवशी गाणं शिकायला गेलेल्या व्यक्तीकडून
मैफिलीत गाण्याची अपेक्षा नसते. पहिली गोष्ट लिहितानाच पुस्तक
प्रकाशित करावं लागत नाही. नवीन भाषा शिकताना अडखळण्याला जागा असते.
शिकणाऱ्या माणसाला नवशिकं असण्याचा अधिकार असतो,
मग त्याचं वय काहीही असो.
काही स्वप्नांची रूपं काळाबरोबर बदलतात. तरुणपणी दूरवर मोठा प्रवास
करायचा होता; आज कदाचित जवळच्या शांत ठिकाणी एक दिवस घालवणं
शक्य असेल. कधीकाळी व्यावसायिक गायक व्हायचं होतं; आज आठवड्यातून
एकदा संगीत शिकणं आनंद देऊ शकतं. बदललेल्या परिस्थितीनुसार
इच्छेला नवं रूप देणंही अर्थपूर्ण असतं.
एक विचार:
आज एखादी गोष्ट सुरू केली, तर वर्षभरानंतर तुमच्याकडे तिचा
वर्षभराचा अनुभव असेल. सुरुवातीच्या संकोचापलीकडे
पाहण्याचा प्रयत्न करून पाहा.
स्वतःसाठी वेळ काढताना अपराधी का वाटावं?
अनेकांना स्वतःसाठी वेळ राखताना मनात टोचणी लागते.
“इतकी कामं बाकी असताना मी पुस्तक वाचत बसू?”
“मुलांच्या गरजा असताना माझ्या छंदावर खर्च करू?”
हे प्रश्न आपल्या परिस्थितीतून येतात आणि त्यांचा विचार करावा लागतो.
मात्र प्रत्येक छोट्या आनंदासाठी स्वतःला सतत स्पष्टीकरण देत
राहण्याची गरजही नाही.
स्वतःसाठी वेळ काढण्याचं स्वरूप आपल्या सोयीनुसार ठरू शकतं.
महागडा कोर्स किंवा लांबची सहल सगळ्यांनाच शक्य असेल असं नाही.
घराच्या गच्चीवर बसून दोन पानं वाचणं, आवडतं गाणं ऐकणं,
कुंडीतलं रोप जपणं किंवा वहीत काही ओळी लिहिणं—
एवढ्यापासूनही सुरुवात करता येते.
शक्य असेल तेव्हा घरच्यांशी तुमच्या इच्छेबद्दल स्पष्ट बोला.
“रविवारी अर्धा तास मला चित्र काढायला बसायचं आहे,”
असं सांगून पाहा. कामांची विभागणी आणि थोडं नियोजन
यामुळे त्या वेळेसाठी जागा निर्माण होऊ शकते.
घरातील इतरांनाही त्यांच्या आवडीसाठी अशीच संधी मिळू द्या.
नवी सुरुवात म्हणजे नेमकं काय?
नवी सुरुवात म्हटलं की नोकरी बदलणं, मोठा व्यवसाय सुरू करणं
किंवा आयुष्याला पूर्ण वेगळी दिशा देणं अशी चित्रं डोळ्यांसमोर
येऊ शकतात. प्रत्यक्षात रोजच्या आयुष्यातला लहान बदलही
तुमच्यासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.
१. जुन्या आवडीला पुन्हा भेट द्या
शाळेत असताना तुम्ही काय आवडीने करायचा?
निबंध लिहिणं, चित्र काढणं, झाडं लावणं, हस्तकला,
वाचन किंवा एखादं वाद्य वाजवणं?
त्या आठवणीतून एक गोष्ट निवडा आणि पुन्हा करून पाहा.
अनेक वर्षांनी हातात घेतल्यावर ती पूर्वीसारखी जमेलच असं नाही.
स्वतःला सरावासाठी वेळ द्या.
२. एखादी नवी गोष्ट शिकून पाहा
मोबाईलमधलं न वापरलेलं एखादं साधन समजून घेणं,
छायाचित्र काढताना प्रकाशाचा वापर शिकणं,
एखादा नवीन पदार्थ बनवणं किंवा भाषेतील काही नवे शब्द शिकणं—
शिकण्याचे विषय आपल्या आसपासच असतात.
आपल्या कुतूहलाला एखादा छोटा प्रश्न द्या आणि त्याचं उत्तर शोधा.
३. जुन्या मैत्रीशी पुन्हा जोडा
एखाद्या जुन्या मित्राची आठवण येत असेल तर साधा संदेश पाठवा:
“आज तुझी आठवण आली. कसा आहेस?”
मोठ्या भेटीचं नियोजन होईपर्यंत संवाद थांबवण्याची गरज नाही.
समोरच्या व्यक्तीचा वेळ आणि प्रतिसाद यांचा आदर ठेवून
एखाद्या जुन्या नात्याचा धागा पुन्हा हातात घेता येतो.
४. रिकामा वेळही स्वीकारा
स्वतःसाठी राखलेला प्रत्येक क्षण काहीतरी साध्य करण्यातच
जायला हवा असं नाही. खिडकीत बसून पाऊस पाहणं,
निवांत चहा पिणं किंवा फोन बाजूला ठेवून शांत बसणं
हेही तुम्ही निवडलेले क्षण असू शकतात.
विश्रांतीलाही तुमच्या दिवसात जागा असू द्या.
दुसऱ्यांच्या प्रवासाशी स्वतःची तुलना कमी करा
सोशल मीडियावर कुणाचा प्रवास दिसतो, कुणाची नवी गाडी,
कुणाचं व्यावसायिक यश, तर कुणाची मोठी सहल.
ते पाहून आपल्या आयुष्यात काहीच घडलं नाही असं वाटू शकतं.
पण एका फोटोमध्ये समोरच्या व्यक्तीची संपूर्ण परिस्थिती दिसत नाही.
आणि आपल्या आयुष्यातल्या सगळ्या महत्त्वाच्या गोष्टी
फोटोमध्ये दाखवताही येत नाहीत.
घरातील कठीण काळात दिलेला आधार, मुलांच्या शिक्षणासाठी केलेलं
नियोजन, अडचणीतही टिकवलेलं काम, जपलेलं नातं—
या गोष्टींना टाळ्या मिळाल्या नसल्या तरी त्यांचं मोल कमी होत नाही.
स्वतःच्या पुढच्या टप्प्याचा विचार करताना
आजवरच्या प्रयत्नांनाही मान द्या.
तुमच्या नव्या सुरुवातीचं मोजमाप तुमच्या परिस्थितीनुसार करा.
या आठवड्यात दोन पानं लिहिली का?
पहिला धडा पूर्ण झाला का?
अनेक दिवस मनात असलेला फोन केला का?
अशी लहान, स्पष्ट पावलं तुमची प्रगती तुम्हालाच दिसू देतात.
वयासोबत एखादा नवा अनुभवही वाढू द्या.
“वेळ मिळाला की” ऐवजी छोटा वेळ ठरवून पाहा
सगळी कामं पूर्ण झाल्यावर स्वतःसाठी वेळ मिळेल,
या अपेक्षेत दिवस संपून जातो. म्हणून शक्य असेल तर
आठवड्यातला एखादा छोटा वेळ आधीच ठरवा.
सकाळची दहा मिनिटं, जेवणानंतरचा थोडा निवांत वेळ
किंवा रविवारी अर्धा तास—तुमच्या दिनक्रमात जे वास्तववादी आहे ते निवडा.
सुरुवातीला एकच गोष्ट ठेवा.
“रोज एक तास वाचणार” या संकल्पापेक्षा
“रात्री दोन पानं वाचून पाहणार” हे पाळणं सोयीचं वाटू शकतं.
एखादा दिवस राहून गेला तर पुढच्या उपलब्ध वेळी पुन्हा बसा.
छंदाला आणखी एका दबावाचं रूप देऊ नका.
पुढील सात दिवस: स्वतःकडे वळण्याचा छोटा प्रयत्न
सुरुवात कुठून करावी हे सुचत नसेल, तर हा सात दिवसांचा
साधा आराखडा वापरून पाहा. तुमच्या सोयीनुसार दिवस आणि कृती बदला.
-
तीन इच्छा लिहा.
खूप दिवसांपासून करायच्या राहिलेल्या तीन गोष्टी
वहीत लिहा. त्या मोठ्या किंवा प्रभावी असण्याची गरज नाही. -
एक इच्छा निवडा.
सध्या उपलब्ध वेळ आणि साधनांमध्ये
कोणती गोष्ट सुरू करता येईल ते पाहा. -
पहिलं पाऊल ठरवा.
पुस्तक उघडणं, वही शोधणं, वर्गाची माहिती घेणं
किंवा आवश्यक साहित्य घरात पाहणं—एक ठोस कृती निवडा. -
दहा मिनिटं करून पाहा.
परिपूर्ण करण्याची अपेक्षा बाजूला ठेवून
निवडलेल्या कृतीला थोडा वेळ द्या. -
तुमचा अनुभव कुणाशी बोला.
विश्वासाच्या व्यक्तीला सांगा की तुम्ही काय सुरू केलं.
तुम्हाला प्रोत्साहन किंवा मदत हवी असेल तर स्पष्टपणे सांगा. -
काय आवडलं ते नोंदवा.
काय सहज जमलं, कुठे अडचण आली
आणि पुढच्या वेळी काय बदलता येईल, हे थोडक्यात लिहा. -
पुढची भेट ठरवा.
त्या आवडीसाठी पुढील आठवड्यातला
एक सोयीचा वेळ ठरवून ठेवा.
सगळ्यांची परिस्थिती सारखी नसते
आर्थिक ताण, घरातील आजारपण, काळजीवाहू म्हणून असलेली जबाबदारी
किंवा कामाचे अनिश्चित तास यामुळे स्वतःसाठी वेळ काढणं
काहींना खरोखर कठीण असतं. अशा वेळी दुसऱ्यांचा वेग पाहून
स्वतःकडून तशाच अपेक्षा ठेवू नका.
सध्या मोठा बदल शक्य नसेल, तरी तुमची इच्छा महत्त्वाची आहे.
ती लिहून ठेवता येईल, तिच्याबद्दल बोलता येईल,
मदतीची शक्यता तपासता येईल. काही टप्प्यांवर स्वतःला
थोडी मोकळीक मिळवून देणं हेच पहिलं काम असतं.
त्या प्रयत्नालाही मान द्या.
पुढच्या पानावर काय लिहायचं, याचाही विचार करा
आयुष्यात काही संधी मागे राहिलेल्या असतात.
त्यांची खंत वाटणं स्वाभाविक आहे.
पण आज तुमच्याकडे काय उपलब्ध आहे,
कोणत्या गोष्टीबद्दल अजूनही कुतूहल आहे
आणि कोणती कृती तुम्हाला आनंद देईल,
याकडेही पाहता येतं.
कदाचित तुमची नवी सुरुवात खूप साधी असेल—
अनेक वर्षांनी पुन्हा उघडलेली वही,
पहिल्यांदा स्वतः लावलेलं रोप,
मित्रासोबत झालेल्या निवांत गप्पा
किंवा पूर्ण केलेला एखादा छोटा धडा.
त्या अनुभवाचं महत्त्व तुम्हाला जाणवलं, तरी ते पुरेसं आहे.
वयाच्या या टप्प्यावर स्वतःला एक संधी द्या.
जबाबदाऱ्यांच्या सोबतीने आपल्या आवडींनाही घेऊन पुढे चला.
स्वतःसाठीही जगा.
तुमची कोणती इच्छा अजून बाकी आहे?
थोडा वेळ स्वतःला द्या आणि हे वाक्य पूर्ण करा:
“वय काहीही असो, मला अजूनही __________ करायचं आहे.”
तुमची इच्छा खाली कमेंटमध्ये लिहा.
त्या दिशेने तुम्ही उचलू शकणारं पहिलं छोटं पाऊलही सांगा.
कदाचित तुमचा विचार वाचून आणखी कुणाला
स्वतःच्या इच्छेकडे पुन्हा वळावंसं वाटेल.
हा लेख वाचताना एखाद्या जवळच्या व्यक्तीची आठवण आली असेल,
तर तिलाही वाचायला पाठवा.
— निलेश झाल्टे
इन्फोसृष्टी | विचारांना नवी दिशा