दिव्यांची आरास, फराळाचा सुगंध आणि कुटुंबासोबतचा आनंद म्हणजे दिवाळी! या उत्साहात दिवाळीत फटाके फोडताना घ्यायची काळजी दुर्लक्षित होता कामा नये. ठिणग्या, गरम धातू, स्फोट, धूर आणि मोठा आवाज यांमुळे स्वतःला तसेच आजूबाजूच्या लोकांना त्रास होऊ शकतो. फटाके वापरण्याचा निर्णय घेतल्यास आधी तयारी करा आणि उत्पादकाच्या सूचना पाळा.

१. फटाके फोडण्यापूर्वी काय तयारी करावी?

फटाके फोडण्याची जागा निवडताना आसपासची गर्दी, वाहने आणि ज्वलनशील वस्तू तपासा. घरात, जिन्यात किंवा अरुंद गल्लीत फटाके पेटवू नका. परवानगी असलेली मोकळी जागा निवडा आणि इतरांना दूर उभे राहण्यास सांगा.

• खरेदी: परवानाधारक विक्रेत्याकडून, उत्पादक व सुरक्षा सूचना स्पष्ट असलेली उत्पादने घ्या. स्थानिक निर्बंध पाळा.
• पाणी व वाळू: जवळ पाण्याची बादली आणि वाळू ठेवा. प्रथमोपचार साहित्य उपलब्ध ठेवा.
• कपडे: शरीराला व्यवस्थित बसणारे सुती कपडे आणि बंद पादत्राणे घाला. सैल ओढणी, लोंबकळणारे कपडे व सिंथेटिक कापड टाळा; लांब केस बांधा.
• साठवण: फटाक्यांचा साठा दिवे, मेणबत्त्या, उष्णता आणि पेटवण्याच्या जागेपासून दूर ठेवा. खिशात फटाके ठेवू नका.
• अंतर: प्रत्येक उत्पादनाच्या लेबलवरील अंतर आणि वापरण्याच्या सूचना पाळा. सर्व फटाक्यांसाठी एकच अंतर सुरक्षित असेल असे गृहीत धरू नका.

२. मुलांची सुरक्षितता : फुलबाजीही निरुपद्रवी नाही

फुलबाजी आकर्षक दिसते; पण तिचा पेटलेला भाग आणि विझल्यानंतरची तारही भाजू शकते. लहान मुलांना फुलबाजीसह कोणतेही फटाके हाताळू देऊ नका. मोठ्यांनी फटाके वापरताना मुलांना सुरक्षित अंतरावरून पाहू द्यावे आणि एका जबाबदार प्रौढ व्यक्तीने त्यांच्याकडे लक्ष द्यावे.

वापरलेली फुलबाजी जमिनीवर टाकू नका. ती सुरक्षितपणे पाण्याच्या बादलीत ठेवा आणि मुलांना त्या बादलीशी खेळू देऊ नका. फटाके फोडण्याच्या परिसरात धावणे, ढकलाढकली किंवा पेटलेली वस्तू दुसऱ्याच्या हातात देणे टाळा.

३. फटाके वापरताना या चुका टाळा

• एकावेळी एकच: अनेक फटाके एकत्र पेटवू नका; इतरांनी दूरून पाहावे.
• हातात पेटवू नका: जमिनीवर वापरण्यासाठी असलेले फटाके हातात धरू नका. पेटवताना चेहरा किंवा शरीर त्यांच्या वर आणू नका.
• न फुटलेला फटाका: लगेच जवळ जाऊन तपासू नका, पुन्हा पेटवू नका, उघडू किंवा बदल करू नका. परिसर रिकामा ठेवा आणि उत्पादकाच्या सुरक्षित विल्हेवाटीच्या सूचना पाळा.
• प्रयोग करू नका: बाटली, डबा किंवा इतर बंद वस्तूंमध्ये फटाके ठेवू नका. घरी फटाके बनवणे किंवा त्यातील पदार्थ काढणे धोकादायक आहे.
• दिशा आणि जागा: व्यक्ती, प्राणी किंवा वाहनांच्या दिशेने फटाके फेकू नका. पेट्रोल, गॅस आणि इतर ज्वलनशील साठ्यांजवळ त्यांचा वापर टाळा.
• लक्ष विचलित होऊ देऊ नका: फटाके हाताळताना फोनवर शूटिंग करू नका. मद्यपान केलेल्या व्यक्तीने फटाके हाताळू नयेत.

४. डोळे, कान आणि श्वसनाची काळजी

फटाके हाताळणाऱ्या आणि जवळून पाहणाऱ्या व्यक्तींनी योग्य संरक्षक चष्मा वापरावा. मोठ्या आवाजापासून दूर राहा; आवश्यकतेनुसार योग्य कानसंरक्षक वापरा. संरक्षण साधने वापरली तरी सुरक्षित अंतर आणि देखरेख आवश्यकच आहे.

धुरामुळे दमा किंवा श्वसनाचा त्रास असलेल्या व्यक्तींना अधिक त्रास होऊ शकतो. त्यांना धुराच्या परिसरापासून दूर ठेवा आणि डॉक्टरांनी दिलेली नियमित औषधे उपलब्ध ठेवा. श्वास घेण्यास त्रास होत असेल, छातीत दुखत असेल किंवा लक्षणे वाढत असतील तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

५. फटाक्यामुळे त्वचा भाजल्यास प्रथमोपचार

जवळचे दागिने आणि सैल कपडे शक्य असल्यास काढा; पण त्वचेला चिकटलेले कापड ओढू नका. थंड केल्यानंतर जखमेवर स्वच्छ, तंतू न सुटणारे आवरण सैल ठेवा. फोड फोडू नका. टूथपेस्ट, तूप, तेल, हळद किंवा स्वतःहून क्रीम लावू नका. शरीराचा उरलेला भाग उबदार ठेवा, विशेषतः मुलांमध्ये.

चेहरा, हात, जननेंद्रिये किंवा मोठे सांधे भाजणे, मोठी किंवा खोल जखम, पांढरी/काळी पडलेली त्वचा, धूर श्वासात जाणे किंवा लहान मूल भाजणे अशा प्रसंगी तातडीने रुग्णालयात जा. प्रथमोपचारामुळे उपचार घेण्यात विलंब करू नका.

६. डोळ्याला फटाक्याची इजा झाल्यास काय करावे?

फटाक्याचा स्फोट किंवा तुकडा लागून डोळ्याला इजा होणे ही वैद्यकीय आणीबाणी आहे. डोळा चोळू नका, दाब देऊ नका आणि अडकलेला तुकडा काढण्याचा प्रयत्न करू नका. स्वतःहून ड्रॉप्स किंवा मलम घालू नका. अशा स्फोटजन्य इजेत डोळा धुण्याचा प्रयत्न करू नका; तातडीने नेत्रतज्ज्ञ किंवा रुग्णालयाच्या आपत्कालीन विभागात जा.

त्वचा भाजल्यावर वाहते पाणी वापरण्याची सूचना डोळ्याच्या स्फोटजन्य इजेसाठी लागू करू नका. स्वतंत्र रसायन डोळ्यात उडण्यासारख्या इजांचे प्रथमोपचार वेगळे असू शकतात.

७. कपड्यांना आग लागल्यास आणि मोठी आग भडकल्यास

कपड्यांना आग लागल्यास धावू नका. थांबा, जमिनीवर झोपा आणि लोळून ज्वाळा विझवा. मोठी आग किंवा भरपूर धूर असल्यास लोकांना सुरक्षित ठिकाणी न्या; स्वतःला धोक्यात घालू नका. अग्निशमन मदतीसाठी १०१ वर संपर्क करून अचूक ठिकाण सांगा आणि मदतीची वाहने येण्यासाठी रस्ता मोकळा ठेवा.

८. ग्रीन फटाके, स्थानिक नियम आणि इतरांची सोय

‘ग्रीन’ नावामुळे फटाका पूर्णपणे प्रदूषणमुक्त किंवा अपघातमुक्त होत नाही. आपल्या परिसरात कोणते फटाके, कोणत्या वेळेत आणि कुठे वापरण्यास परवानगी आहे, याबद्दल स्थानिक पोलीस व प्रशासनाच्या चालू सूचना तपासा. या लेखात सर्व शहरांना लागू होईल अशी ठरावीक वेळ दिलेली नाही.

वृद्ध व्यक्ती, लहान बाळे, रुग्ण आणि पाळीव प्राण्यांचा विचार करा. कमी धूर व कमी आवाजाचे पर्याय निवडा किंवा दिव्यांची आरास, रांगोळी, फराळ आणि कुटुंबासोबतचे उपक्रम यांना प्राधान्य द्या. पूर्णपणे विझलेले व थंड झालेले अवशेषच मोठ्यांनी काळजीपूर्वक गोळा करावेत.

९. Gen Z दिवाळी : रीलपेक्षा सुरक्षित आठवण भारी!

फटाक्याजवळ उभे राहून स्लो-मोशन व्हिडिओ करणे, हातात फटाका धरून स्टंट दाखवणे किंवा मित्राला घाबरवणे यामुळे क्षणात अपघात होऊ शकतो. फोटोसाठी सुरक्षित अंतर ठेवा. यंदाची सोशल मीडिया चॅलेंज अशी ठेवा — सुंदर रांगोळी, स्वतः बनवलेला कंदील किंवा कुटुंबासोबतचा दिवाळी क्षण!

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न